مىدهند . در اين آيات مىبينيم هر دسته از آنها به قومى اختصاص داده شده يك دسته به مؤمنين ، يك دسته به قومى كه اهل يقينند ، دسته ديگر به قومى كه تعقل مىكنند . و شايد وجهش اين باشد كه آيت احياء زندگان به دلالتى ساده و همه كس فهم دلالت مىكند بر اينكه خودش خود را ايجاد نكرده ، و بطور اتفاق و تصادفى هم پيدا نشده ، بلكه پديد آورنده اى ايجادش كرده ، و به دنبالش آثار و افعال آنها را پديد آورده ، آثار و افعالى كه اين نظام مشهود از آن آثار پديد آمده است ، پس خالق آسمانها ، خالق همه عالم و رب همه است ، و انسان اين معنا را با فهم ساده خود مىفهمد ، و انسانهاى با ايمان هم همين را مىفهمند ، و از آن منتفع مىشوند . ولى اين معنا را كه خالق انسان و ساير جنبندگان داراى حيات و شعور ، خداست از اين جهت كه ارواح و نفوس موجودات زنده با شعور از عالمى وراى عالم ماده است كه نامش را « عالم ملكوت » مىگذاريم ، قرآن كريم كمال ادراك و مشاهده اين معنا را مختص به اهل يقين دانسته ، نه به عموم مردم و فهمهاى ساده آنان ، و در اين باره فرموده « وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ » « 1 » . و اما آيت اختلاف ليل و نهار ، و بارانهايى كه زمين را زنده مىكند ، و چرخاندن بادها از آنجا كه انواع مختلف و جهات متعدد دارد و مرتبط با زمين و زمينىها است ، و داراى فوايد بى شمار و منافعى دامنه دار و بسيار است كه درك همه آنها محتاج به تعقل فكرى و تفصيلى و عميق است ، و فهم ساده عموم مردم از درك آن عاجز است ، لذا درك آن را به قومى كه تعقل كنند اختصاص داده . گو اينكه آيات مزبور براى همه آيت مىباشند ليكن از آنجا كه تنها دانشمندان و صاحبان تعقل از آنها بهره مند مىشوند بدين جهت اين آيات را به ايشان اختصاص داده . در اين ميان مىبينيم كه از اين طبقه گاهى تعبير فرموده به قومى كه « يوقنون » و گاهى به قومى كه « يعقلون » . و از تعبد مردم كه با فهم ساده خود پى به حقيقت مىبرند تعبير فرموده به « مؤمنين » . از اين اختلاف در تعبير فهميده مىشود كه مراد از « ايمان اصل » آن است كه آياتش ساده و بسيط است و چون به دست آمدن ايمان تدريجى نيست ، از دارندگان ايمان تعبير به وصف كرد ، به خلاف ايمان اهل يقين و عقل كه به خاطر دقت آيات آن ، و بلندى افق آنها ، و به خاطر اينكه خرده خرده و به تدريج به دست مىآيد ، از آنان به مضارع « يعقلون » ،

--> ( 1 ) سوره انعام ، آيه 75 .